Matthijs De Ridder

Jaren geleden waagde ik me aan 'Bezette Stad', de laatste grote dichtbundel van Van Ostaijen. Ik moet bekennen dat ik er verloren in liep: het werk verwijst zozeer naar elementen die niet meer tot het collectieve geheugen behoren, dat de evocatie die van Ostaijen wilde maken van Antwerpen in de Eerste Wereldoorlog, helemaal niet tot zijn recht kwam. Dit boek van Matthijs De Ridder, eigenlijk de vrucht van collectieve arbeid, slaagt daar wél in. Bijna regel per regel worden de verwijzingen show more verklaard, en meteen wordt duidelijk hoe groots en revolutionair 'Bezette Stad' in zijn tijd ook was. Wellicht is 'Boem Paukeslag' een werk voor de die-hard van Ostaijen-fans, maar de arbeid die hier ingestoken is, is zeker de moeite. show less

Paul van Ostaijen. De dichter die de wereld wilde veranderen. Het is de titel van een vuistdikke biografie van 849 pagina’s over de Vlaamse dichter en prozaschrijver Paul van Ostaijen (1896-1928). De auteur is literair recensent, docent en musicus Matthijs de Ridder.

Ik heb al even de Verzamelde gedichten van Paul van Ostaijen in huis maar ben er nog niet aan toe gekomen, dus deze biografie is een mooie opmaat daarvoor. Ik ken natuurlijk zijn bekende gedicht Alpejagerslied dat ik hier al show more even aanhaalde, Boem! Paukeslag doet ook een bel rinkelen en velen kennen met mij zijn gedicht Marc groet ’s morgens de Dingen, maar daar houdt voor mij de kennis wel op. Dat is jammer, er is veel te vertellen.

Ondanks het feit dat Paul niet doorstudeert maakt hij een geruchtmakende entree in de Vlaamse letteren, midden in de Eerste Wereldoorlog. Samen met een paar gelijkgestemde makkers vindt hij dat alles anders moet. Weg met de traditionele kunst en literatuur, kunst moet in het hier en nu staan.

Om die kunst te vervaardigen werkt Paul als kantoorklerk in de hoop tijd over te hebben voor zijn gedichten. Dat valt tegen als de mobilisatie wordt aangekondigd en alle soldaten in spé langs zijn bureau moeten om aan de slag te gaan. Hij werkt zich een slag in de rondte maar sluit zich ook aan bij een aantal kranten zoals De Vlaamsche Gazet en De Antwerpsche Courant om er artikelen in te schrijven. Hij is dan al één van de voormannen van de flaminganten, de stroming die zich richt op de taalkundige, culturele en politieke emancipatie van Vlaanderen.

Hij hoeft niet in dienst door zijn baantje op het stadhuis. Zijn artikelen publiceert hij vaak onder pseudoniem en de kranten waarin hij dat doet staan onder Duits bewind. Voor zijn politieke activisme in die bladen én een veroordeling wegens smaad ten opzichte van een kardinaal wordt Paul veroordeeld tot een gevangenisstraf en wijkt hij na de oorlog uit naar Berlijn. Zijn vriendin Emma gaat met hem mee.

Ondertussen moet hij natuurlijk baanbrekende poëzie schrijven. Hij heeft wel een grote mond op allerlei culturele manifestaties, kleedt zich als een dandy, maar uiteindelijk moet er wel geleverd worden en dat doet hij met zijn eerste bundel Music-Hall. De verzen zien er nog traditioneel uit, maar Van Ostaijen integreert er elementen in uit het moderne leven van toen. Zijn tweede bundel, Sienjaal schrijft hij onder invloed van het Duits humanitair expressionisme. Hierin staat de mens centraal en worden emoties uitgedrukt in felle kleuren. In zijn poëzie komt dit naar voren door pathetische oproepen, bespiegelingen en beeldenreeksen in een onstuimige reeks van vaak lange, vrije verzen.

De grote verdienste van dit boek is dat u van nabij meemaakt hoe Van Ostaijen tot zijn gedichten komt. Zo wordt het gedicht Fritz Stuckenberg, over de gelijknamige kunstschilder, prachtig toegelicht. Als u het gedicht naast het werk van Stuckenberg houdt (waarvan er ook afbeeldingen in het boek staan), dan snapt u ineens waar het over gaat. Het is ook de essentie van zijn werk, poëzie is woordkunst en geen mededeling van gedachten;

Van Ostaijen meende dat de poëzie alleen werkelijk modern kon zijn als zij zich net zo complex tot de werkelijkheid zou verhouden als de schilderkunst. Zonder die werkelijkheid daarbij overigens te ontkennen en ook zonder zichzelf te verliezen in een al te abstracte afbeelding van die werkelijkheid. Het kon verhelderend werken om de mensheid voor te stellen als zwervende planeten, of als nietige korrels sterrenstof, maar je moest zo’n metafoor niet te ver doortrekken.

Zelf blijft Van Ostaijen zoeken naar vormen van expressie en zijn bundel Bezette Stad is daar het resultaat van. Hier gaat het niet alleen meer om woorden, maar ook om de plaats van die woorden. Dat is niet makkelijk, want voorbeelden heeft hij niet;

Van Ostaijen zocht naar diepte en variatie. De typografie mocht bij momenten best beeldend zijn, zowel in figuratieve als in abstracte zin. En natuurlijk moesten de vrijelijk over de pagina fladderende woorden de lezer sturen in de manier waarop de poëzie vloeide, struikelde of zong. Maar de bladschikking mocht geen gimmick zijn.

Hij vindt een uitgever voor zijn typografisch ingewikkelde boek. Tegelijkertijd speelt zijn gezondheid op en openbaren zich de eerste tekenen van tuberculose. Hij weet wat dit inhoudt, hij heeft al een broer en zus verloren aan deze ziekte.

Van Ostaijen keert uiteindelijk terug uit Berlijn naar Vlaanderen. Hij hoeft de gevangenis niet in. Wel vervult hij zijn dienstplicht en probeert hij zijn plaats weer in te nemen in de Vlaamse letterenwereld, maar dat valt hem tegen. Zijn relatie is inmiddels stukgelopen en hij sterft, redelijk vereenzaamd, in een sanatorium aan de tuberculose, net 32 jaar oud.

Met zo’n dikke biografie zou men denken dat het definitieve werk over Van Ostaijen wel geschreven is, maar dat klopt niet helemaal. De Ridder geeft aan dat Van Ostaijen bij kranten heeft gewerkt die samenwerkten met de bezetter en dat zijn activisme, samen met de smaad ten opzichte van de kardinaal de reden is dat hij naar Berlijn ging. De Ridder geeft aan dat er geen strafproces meer is om zaken nader uit te zoeken, maar dat is er wel en vuistdik ook.

Literatuurwetenschapper Kevin Absillis van de Universiteit Antwerpen heeft dit dossier, na het verschijnen van deze biografie, ontdekt in het Rijksarchief Beveren. Hij concludeert eruit dat Van Ostaijen veel nauwer met de Duitsers heeft samengewerkt dan tot nu toe werd aangenomen en dat hij heel goede redenen had om uit te wijken naar Berlijn. U kunt het hele verhaal hier nalezen en dat is de moeite waard.

Dat is de biografie overigens ook. Er wordt een heel tijdsbeeld in neergezet. U leert veel bij over de taalstrijd, over het leven onder Duitse bezetting in Vlaanderen én over bokswedstrijden uit die tijd die Van Ostaijen nog even heeft verslagen. Maar u leert vooral over de opstandigheid van kunstenaars uit die tijd, waarom het roer om moest en waarom Van Ostaijen zo’n bijzondere exponent daarvan is. show less