Ernst van Altena (1933–1999)

In de twaalfde en dertiende eeuw waren de jaarmarkten de plaats waar handel gedreven werd, waar men elkaar ontmoette en waar vertier werd gezocht. Dat laatste werd onder meer verzorgd door artiesten, zoals rondreizende vertellers.

Dit boek, De jongeman met twaalf vrouwen, gaat over die vertellers en hun verhalen. Er staan Boerten uit de twaalfde en dertiende eeuw in en het is samengesteld, vertaald en ingeleid door Ernst van Altena.

Boerten, of ‘fabliaux’, zijn volksvertellingen uit show more voornamelijk het Noorden van Frankrijk en het Zuiden van het huidige België. Boerten werden verteld door ‘jongleurs’. Die term heeft nu een andere betekenis maar was vroeger een soortnaam voor ambulante artiesten; musici, dansers, draadlopers, vuurvreters en verhalenvertellers.

Over die verhalenvertellers gaat het hier. Zij vertolkten vaak het werk van troubadours. Om maar even een misverstand uit de weg te ruimen; de troubadour is niet per se een rondtrekkende minstreel met vedel, luit en/of getormenteerde stem. Het waren vaak adellijke heren die zich met poëzie vermaakten als ‘tijdverdrijf voor enkele fijne luiden’. Richard Leeuwenhart is wel één van de bekendere onder hen. De verspreiding van hun werk lieten ze dan over aan de ‘jongleurs’.

Ik ga u nog voorbeelden geven van die boerten, maar wat hielden ze nu in? Het is niet bepaald hogere poëzie en dat vind ik de grootste charme ervan. U kunt zich voorstellen dat een verteller op een jaarmarkt het volk toespreekt. Dat volk wil vermaakt worden en maalt niet om diepere gevoelens of een loflied der natuur. Er moet gelachen worden en het mag plat. Er is dus bijna geen fabliau te vinden die niet scabreus is. In veel gevallen is de kerk de klos en als de verhalen een graadmeter zijn voor de liefde voor de kerk, dan was het er niet best mee gesteld in die dagen.

De overgeleverde boerten zijn ook ‘gerodeerd’. Dat wil zeggen dat ze zijn bijgeslepen en aangepast in het rechtstreekse contact van de verteller met zijn luisterpubliek. Er zijn geen overbodigheden, het mag ‘kort door de bocht’, er staat hoogstens een loze regel in ter wille van het rijmschema.

Het neuken is aan de orde van de dag, romantiek doet er niet toe. Liefde is wisselgeld in deze verhalen en dan is het nog vals geld ook. Veiligheidsgordels om dus als u aan dit boek begint.

Een aantal namen van de vertellers zijn bekend, omdat zijzelf worden vermeld in het verhaal. Het overgrote deel is verdwenen in de geschiedenis. Toch zijn de boerten belangrijk en zijn van rechtstreekse invloed geweest op de Canterbury Tales van Geoffry Chaucer en op de Decamerone van Boccaccio.

Hoe dan ook, laat u zich meevoeren in de vertellingen. Ze zijn op prettige wijze vertaald en in een vloeiend rijmschema gezet dus ze lezen prima weg. Laat u zich niet afschrikken door titels als De kut die met een spade gemaakt werd, De lullendroom, De bisschop die de kut zegende, De ridder die kutten aan de praat kon krijgen; u leest immers historisch verantwoord werk.

De taal is onverbloemd en laten wij er maar met gestrekt been ingaan, uit De kut die met een spade gemaakt werd. De duivel vindt dat de door God geschapen vrouw niet helemaal compleet is, er ontbreekt een gaatje in het kruis. God zegt dat hij dat zelf maar moet doen dan;

Hij steekt de spade in haar aarde
en graaft en graaft tot op het eind
de spadensteel erin verdwijnt.
Zo groef hij haar kut met zijn spa.
De Duivel bukte zich daarna
en legde op haar tong een scheet,
vandaar dat vrouwen lang en breed
voortdurend roddelen en kletsen.

Zijn hier vrouwen het doelwit, de clerus komt er ook niet makkelijk vanaf. In de vertelling Kutbert is een overspelige pater het haasje als hij gecastreerd wordt;

Toen heeft hij de klootzak genomen
die zwaaide onder ’t priesterhemd
en ‘m in de bankschroef vastgeklemd.
Als straf voor ’t overspelig naaien
begon hij die ferm aan te draaien

U heeft nu een klein idee van hoe het er aan toe gaat in deze vertellingen. Natuurlijk leert u ook iets uit dit boek en wel over de tijd waarin zich dit alles afspeelt. Er is een notenapparaat met nuttige toelichtingen. Als er een jongeling aan de deur verschijnt met een kapje ‘van het geelst saffraan’, leert u dat predikanten uit de twaalfde eeuw hun gelovigen vanaf de kansels waarschuwden dat ze mensen met gele kapjes moesten mijden en ze niet zelf moesten dragen, omdat ze voorbehouden waren aan ‘joden en hoeren’. Het is maar een voorbeeld.

Eervolle vermelding verdient het laatste en langste verhaal, Trubert. Dat is een knotsgekke avondvullende vertelling over een jongeman die als een soort Tijl Uilenspiegel door het leven gaat. Hij is neuker (uiteraard) en beul, neemt keer op keer de hertog en hertogin in de maling en het is in feite een ketting van losse verhalen die aaneen zijn geregen tot een groot avontuur. Hij gaat op pad met een geverfde geit, verleidt de hertogin, doet zich voor als geneesheer en had ik al gezegd dat hij bij de hertog vijf kontharen eruit haalt? Vooruit dan maar;

De hertog draait naar hem zijn reet,
klaar voor de strijd, ontbloot, gereed,
de gleuf geopend, wijd en breed.
‘Trubert, mijn broeder, oogst nu maar
van welke kant je wilt dit haar.’
Maar Trubert, onze boerse kwant,
heeft een scherp priempje in de hand
en steekt dat in de bilpartij
tot aan het heft en geloof mij vrij
en trekt het dan weer vlug eruit.

Waarom dit alles gebeurt, gaat u het vooral eens lezen. Doe alsof u op de jaarmarkt staat en het allemaal aanhoort met bulderend gelach om u heen. U gaat vanzelf mee lachen.

Vertaling; Ernst van Altena show less

ernst van altena heeft gedichten uit verschillende talen van de middeleeuwen tot de 20e eeuw vertaald. het boek is te zwaar om in bed te lezen, maar de middeleeuwse erotische gedichten geven daar alle aanleiding voor

De Verenigde Naties riepen 1994 uit tot het Internationaal Jaar van het Gezin. Het jaar werd afgesloten in februari 1995 in het toenmalige AT&T Danstheater in Den Haag, waar dit boek ook gepresenteerd werd. Het is een bundel met zeer toegankelijke (populaire?) gedichten, over de relaties tussen generaties.

I. Grootouders en kleinkinderen
II. Moeders en kinderen
III. Vaders en kinderen
IV. Ouders en kinderen
V. (Echt)paren
VI. Ooms, tantes, enz.
VII. Van de buren

De bundel bevat oorspronkelijk show more Nederlandstalig werk, op het laatste hoofdstuk na, want dat bevat vertalingen door de samensteller van de bundel. Er schijnt ook een Engelstalige partnerpublicatie te zijn "Celebrating families", waarin een aantal Nederlandstalige gedichten vertaald zijn opgenomen. Dit boek heb ik nooit kunnen vinden. Mijn exemplaar is gesigneerd op de dag van de afsluiting van het jaar, en het is een dierbare herinnering aan een hectisch jaar, dat veel consequenties gehad heeft. show less

leuk om te lezen, wreed, voorloper van Willem Elsschots Lijmen, het been.....
van alle tijden.