De eerste holocaust over de massamoord op de Armeniërs

In dit boekje worden de belangrijkste feiten in perspectief en op een rij gezet.
Het perspectief is politiek en moreel: dit was de eerste holocaust, een aantal Duitsers zat er met de neus bovenop (o.a. Rudolf Höss, kampcommandant van Auschwitz) en deed het twintig jaren later na. De Turkse regering ontkent: er zijn wel wat dingen gebeurd, maar daarbij waren onschuldige Turken de slachtoffers van kwaadwillende Armeniërs, het bekende “blaming the victim”.
Omdat Turkije een belangrijke NAVO-bondgenoot is, etc. etc., spreken de Amerikaanse en de Britse regering louter de Turken welgevallige taal. Zodat de les kan zijn: je komt als je maar machtig genoeg bent heel goed weg met misdaden tegen de menselijkheid. De Fransen daarentegen show more erkenden in 2000 wel officieel de gruwelen als de “Armeense volkerenmoord”.

Hoe anders was dat allemaal ten tijde van de gebeurtenissen zelf.
In 1915 verloren de Britten en de Australiërs de Slag bij Gallipoli van de Turken. Turkije was nog Osmaans, maar werd inmiddels gerund door de Jong Turken, de politieke partij van ambitieuze en nationalistische legerofficieren die, overmoedig geworden door hun succes, op 24 april 1915 in één klap alle Armeense intellectuelen van Istanbul oppakten en vermoordden. Dat was het begin. Onmiddellijk daarna werden overal in het land de Armeniërs uit hun huizen gehaald en of meteen vermoord of op lange dodenmarsen gestuurd naar de Syrische woestijn, waarbij Koerden werden ingezet als bewakers, zoals later Oekraïeners en Litouwers in de Duitse dodenkampen.
De gruwelijkheden zijn uitzonderlijk goed gedocumenteerd. We beschikken over de verhalen van overlevenden (Fisk sprak zelf nog met enige stokoude mensen). Er zijn de getuigenissen van diplomaten (Amerikaanse, Engelse, Duitse). Er was een Duitse verpleegkundige die enorm veel gefotografeerd heeft. Er zijn vele privé-brieven en dagboeken uit die tijd bewaard gebleven. De kranten gaven het zeer veel aandacht, vooral de Amerikaanse. En de eerste schrijver die het woord “holocaust” gebruikte was Winston Churchill.
De Turken zelf hebben meteen na WO I krijgsraden gehouden om de verantwoordelijken te straffen. Atatürk, de vader van de latere seculiere Turkse republiek, omschreef op 23 april 1920 “de massamoord op de Armeniërs” als een “beschamende daad”. Turkse gerechtshoven veroordeelden daders, maar allengs begon het hun aan politieke wil om door te zetten te ontbreken. En, "hogere belangen" lokten of men ging op de isolationistische toer (VS), de geallieerden waren niet meer voldoende geïnteresseerd om de Turken te dwingen door te gaan.

Zodat Hitler aan de vooravond van de inval in Polen kon zeggen: “Wie spreekt er vandaag de dag nog over de uitroeiing van de Armeniërs?”

Toch is er momenteel, naast de massieve Turkse ontkenning en de lafhartige houding van de meeste westerse landen, ook een voorzichtige hoopvolle ontwikkeling te bespeuren: in Turkije zelf komen langzaam maar zeker de tegenstemmen aan het woord.

Zo riep de Turkse historicus Taner Akçam in 2001 op de Turkse televisie op tot boetedoening.
“Hij werd halverwege het bittere, zes uur durende tv-debat onderbroken. “Hoe durven jullie deze man aan het woord te laten? Snoer hem de mond!” kwam een gebiedende stem over de telefoonverbinding met de studio. Het was Semra Özal, de weduwe van de vroegere Turkse president. Maar dr. Akçam gaf niet op. Hij gebruikte het Turkse woord voor genocide - soykırım – het hele programma door.
‘Dat constante refrein van “wij zijn niet schuldig”, en parallel daaraan het beschuldigen van de Armeniërs, de slachtoffers, is alleen maar bijzonder schadelijk voor de Turkse zaak’, zei hij”

In 2004 protesteerden meer dan 500 Turkse intellectuelen tegen een nieuw geschiedeniscurriculum dat onderwijzers opdracht gaf schande te spreken van de “Armeense aantijgingen”.

Eén van de treurige gevolgen van de stelselmatige ontkenning is, dat ook het zicht verloren raakte op de Turken, die de Armeniërs destijds hebben geholpen. In elk overlevingsverhaal komt wel zo'n moedige Turk voor, schrijft Fisk.

Een klein en uiterst nuttig boekje dat eerder verscheen als hoofdstuk in Robert Fisk’s De grote beschavingsoorlog show less