Clem Schouwenaars (1932–1993)

Bevat:
Schroot
Dr. Simon Falbeck
De weddenschap

Dertig bladzijden ver in deze roman uit 1972 dacht ik “ik stop ermee”, dit is zowel qua stijl als inhoud gedateerd. Clem Schouwenaars (1932-1993) schreef in de typische stadhuistaal van het zich pas emanciperende Vlaanderen, hij grossiert in grote theorieën en visies die hij zijn hoofdpersonage in drammerige monologen laat afdreunen (Ward Ruyslinck was op dit vlak wel nog een heel stuk erger), en zijn hoofdpersonage, Anton Zevenbergen, is een in drank verzuipende schrijver op de dool en show more vol zelfbeklag. “Dat heeft Jeroen Brouwers enkele decennia later in ‘De Zondvloed’ zoveel beter gedaan”, dacht ik.
Maar kijk, ik heb doorgezet en daar ben ik blij om. Want ‘De seizoenen’ blijkt toch wat meer in zijn mars te hebben. Om te beginnen is dit een curieuze mengeling van een plattelandsroman (gesitueerd in de erg rurale Westhoek), een queeste (dolende schrijver op zoek naar vaste grond), en een ideeënroman (om de 10 bladzijden laat Zevenbergen zijn licht schijnen over de toestand van de wereld, en het wezen van de menselijke existentie). Maar het is vooral de afwisseling tussen de interactie van Zevenbergen met zijn buren (de meesten niet zo fraai getekend), zijn vervoering om de stille natuur om hem heen, en zijn daaropvolgende analyse van dialogen en gebeurtenissen, die deze roman een gestage dynamiek geven waardoor je geïnteresseerd blijft hoe het verder gaat. En tenslotte is er de geleidelijke ommekeer die in Zevenbergen plaatsvindt, van zielig mannetje, zwelgend in zelfbeklag, drank en nihilisme, tot man die met herwonnen vitalisme terugkeert naar de beschaving (duidelijke echo’s van Walschap hier).
Ik wil hier nu natuurlijk geen geslaagde roman van maken: hij had een pak korter gekunnen, er kon flink gewied worden in de drammerige monologen, en de stadhuistaal was beter bijgeschaafd tot een meer natuurlijke schrijfstijl. En nu we toch bezig zijn: er staan nogal merkwaardige uitspraken en passages in die we in onze tijd als ronduit seksistisch ervaren. Uiteindelijk lijkt me dit werk vooral als tijdsdocument nog relevant, omdat het – naar mijn aanvoelen – wel heel erg de overgang van het ‘rurale’ naar het ‘moderne’ Vlaanderen illustreert, met alle worstelingen die erbij te pas komen. show less

"De maatschappij van de toekomst zal meer en meer gesloten worden voor individuen die anders denken dan de massa, door haar gekweekt. Zij zal aldoor harder en kouder worden, net als de materialen waarvan zij haar façades optrekt aldoor duurzamer en levenlozer worden. Een hopeloze maatschappij waarin vergissingen geen kleur meer brengen, omdat iedere vergissing fatale gevolgen met zich zal brengen. In mijn ervaringen kondigt deze maatschappij zich reeds aan,..."
En wat zijn dan de show more 'ervaringen' van het hoofdpersonage Manu Ressel?
Hij maakt heibel bij de multinational die hem als bediende werk en zekerheid verschaft, hij wordt er oneervol ontslagen en droomt om een even zelfvervullend leven te leiden als zijn twee jaar oudere broer Ossian, die een freelanceschrijver en romancier is. Maar in zijn zoektocht naar nieuw werk bij een uitgeverij waar zijn broer publiceert, kent hij veel tegenkanting, vooral als hij op de sollicitatie duiding moet geven bij zijn oneervol eerste ontslag. Ondanks het feit dat zijn technische proeven behoorlijk zijn stuurt men hem wandelen omdat men in hem een potentieel gevaar vermoedt van ‘deloyauteit’ ten opzichte van het ‘systeem’. Aan hem kleeft immers het stigma van opstandeling tegen het economisch establishment, dat meer gebaat is met volgzame makke lammeren.
Clem Schouwenaars betoogt terecht in dit boek dat ook de culturele sector net zo prozaïsch gebonden kan zijn aan een harde economische logica als alle andere levensdomeinen. Bijgevolg is er volgens hem ook in haar rangen geen plaats voor denkende individuen die een eigen spoor willen nalaten. Het is dan ook een grote ontgoocheling voor het hoofdpersonage als hij veel tegenstand ondervindt in zijn wens naar meer zelfrealisatie in zijn werk.
Clem Schouwenaars confronteert diverse romanpersonages in schril contrast met de maatschappij zoals we dat van hem gewoon zijn. Zijn vrijdenkersstreken heeft hij nooit verleerd. Hij is ongeëvenaard voor wie hem ironisch leest als een gedegen en veelschrijvende streekromancier met de vinger aan de pols van de tweede helft van de vorige eeuw. Zijn hoogst ironische kijk op het basale leven en haar vele valkuilen die hij bijwijlen met een grote hilariteit wist te beschrijven zullen mij blijvend voor ogen staan. Ironisch en maatschappelijk uitdagend was hij dikwijls, bijtend sarcastisch bijna nooit. Een recensent merkte op dat hij zijn eigen bittere ervaringen met de kille en ontmenselijkte bedrijfswereld in deze roman van zich afschreef. Clem Schouwenaars heeft ooit een mislukte zelfmoordpoging begaan. In die zin is het aangehaalde citaat bovenaan deze bespreking dan ook typerend en treffend voor hem. Voor mij was hij alvast dé meest bepalende schrijver tijdens mijn adolescentie. Sindsdien las ik hem nauwelijks nog. Zijn mooiste boeken vind ik nog steeds ‘de Seizoenen’, ‘Winters verweer’, ‘het Waanbeeld’ en ‘de leden van de Jury’. show less