Jeroen Koch

Als je als land al vijf stadhouders te verwerken had en een paar stadhouderloze tijdperken, lijkt het logisch om tot stadhouder nummer zes over te gaan. Niets is minder waar. De opvolger van stadhouder Willem V wordt zijn zoon, maar hij wordt Koning Willem I (1772-1843). Biograaf Jeroen Koch legt in een boek van ruim 580 pagina’s uit hoe dit zo gekomen is.

Misschien eerst even hoog over; vader Willem beoefende zijn stadhouderlijke plichten hier ten lande toen de Fransen binnenvielen. De show more familie vluchtte naar Engeland en voor de latere Willem I volgt een leven van 19 jaar in ballingschap. Vader en zoon Willem beseffen dat ze alleen niets klaarspelen tegen de Franse overmacht, er zijn bondgenoten nodig. De zoon blinkt niet uit in coherent gedrag, tot wanhoop van zijn vader, Willem senior. Hij wil graag in dienst treden van het Pruisische leger om het tegen de Fransen op te nemen, terwijl hij ook wenst te onderhandelen met de tegenpartij.

Als Napoleon zijn successen aaneenrijgt verliest de familie hun bezittingen in Europa. Willem, de zoon, is inmiddels getrouwd met Wilhelmina van Pruisen (wij mogen Mimi zeggen) en voor een opvolger (die Willem heet, het zal eens niet) is ook gezorgd. Later volgt nog een zoon Frederik en twee dochters Pauline en Marianne.

Er wordt getracht de Fransen te verdrijven maar dat mislukt. Napoleon is doof voor het gesoebat om verloren gegane gebieden en Engeland is gebaat bij een sterke buffer tegen het Franse geweld. Uiteindelijk wordt Napoleon verslagen bij Waterloo, waarbij zoon Willem (de latere Willem II dus) een heldenrol vervult.

De oude republiek, waarin de macht in handen was van de Stadhouder, bestond dus niet meer. Er was behoefte aan een moderne, gecentraliseerde macht en daar paste een monarchale staat in, een tendens die ook elders in Europa waar te nemen was. Willem werd dus koning Willem I. Joan Melchior Kemper, commissaris-generaal van het Algemeen Bestuur in Amsterdam legde het nog even uit in een verklaring;

Landgenooten! Eindelijk is het oogenblik daar, dat aan al uwe onzekerheid een eind maakt. De stormen van omwenteling zijn voorbij […] Het is geen Willem de Zesde, welke het Nederlandsche volk heeft teruggevraagd…Het is Willem de Eerste, die als Souverein Vorst naar den wensch der Nederlanders onder het volk optreedt, het welke eenmaal door een andere Willem den Eersten aan de slavernij eener schandelijke buitenlandsche overheersching ontrukt werd.

Zo lijkt alles in kannen en kruiken maar niets is minder waar. Aan de inzet van Willem ligt het niet. Werkdagen van twaalf tot veertien uur zijn geen uitzondering, maar hij is vooral regent vanachter zijn bureau. Er is geen decreet of besluit dat hij niet uitgebreid doorneemt, wikt en weegt alvorens iets te ondertekenen. Inspraak, daar doet de nieuwbakken vorst niet aan. Hij is een autoritair en centralistische leider.

Dat valt niet overal even goed en met name in de Zuidelijke Nederlanden, het huidige België, begint men zich te roeren. Willem voert een Nederlandse taalpolitiek door en dat valt slecht bij de Franstalige elite. Het zuiden is overwegend katholiek men zag de protestantse Willem als bevooroordeeld ten opzichte van hun geloof. Zo waren er nog wat redenen maar de zuidelijke opstand en uiteindelijke afscheiding van het zuiden bleek onafwendbaar.

Dat is niet goed voor het humeur van de vorst en de samenwerking in de Nederlanden die er nog overblijven blijft uiterst moeizaam. Er is inmiddels een grondwet, maar van inspraak en ministeriële adviezen moet Willem niets hebben. De auteur schrijft;

Eenheid van bestuur door middel van een kabinetsberaad waarin vorst en ministers in gemeenschappelijk overleg het regeringsstandpunt bepaalden, werd onder Willem I nooit gerealiseerd. Die vergaderingen zijn terecht omschreven als ‘gemeenschappelijke audiënties’, ceremoniële bijeenkomsten haast, gedurende welke de koning lange monologen hield, de ministers beperkt de ruimte kregen om op eigen terrein enige denkbeelden te ontvouwen…

Ministers als ‘bloote commiezen’, ofwel louter klerken. Dat klinkt alsof het allemaal ellende is onder het bewind van Willem I, maar zo is het nu ook weer niet. De man staat nog met één been in een voorbij tijdperk en wordt geconfronteerd met een postrevolutionair tijdperk.

Willem heeft wel degelijk zijn verdiensten. Hij maakt zich druk om infrastructurele verbeteringen en waterhuishouding. Er is aandacht voor hervormingen in het onderwijs en economische vernieuwing. Hij voert een actief beleid om de industrie en handel te bevorderen.

Privé krijgt Willem te maken met het overlijden van zijn vrouw. Hij wil trouwen met een katholieke hofdame, maar dat stuit op allerlei constitutionele en persoonlijke hobbels. Zijn zoon, de opvolgende Willem, ligt nogal eens dwars en de twee hebben een moeizame relatie met elkaar. Willem kan, na zijn abdicatie, eindelijk trouwen met zijn Henriëtte en zal tot zijn dood bij haar blijven.

Koch heeft een prima leesbare biografie geschreven waarin alle bovenstaande verwikkelingen uitgebreid aan bod komen en nog veel meer. Je krijgt soms een aardig inkijkje in het hofleven van die tijd. Zo staat er een mooi fragment in over wanneer de koning een hofdame op de trap tegenkomt en het voor de dame lastig is om aan het geldend protocol te voldoen.

Koch heeft voor zijn biografie toegang ongelimiteerd toegang gekregen tot de voorvaderlijke archieven van het Koninklijk Huis. Dat resulteert in het gebruik van allerlei relevante citaten uit de eerste hand en dat zorgt voor de nodige afwisseling. Voorin het boek staat bovendien een handige stamboom waarin al die Willems makkelijk van elkaar te onderscheiden zijn en in het verhaal raakt u geen moment de draad kwijt. Een prima opmaat om de andere twee koningsromans over Willem II en Willem III ook eens te gaan lezen. show less

Excerpt from a longer article:

Timely Take-aways for life-long Learners: Modern European History: A Fresh Look
Several new works of nonfiction provide fresh insights into early modern and modern European history. Beyond the violence and wars, these books examine the period through archaeology, political actions, and the roles of women.

...
The House of Orange in Revolution and War:
An European History, 1772-1890
Jeroen Koch, Dik Van Der Meulen, Jeroen Van Zenten, May 2022, Reaktion Books, show more University of Chicago Press
Themes: History, Europe
This sweeping history of the House of Orange-Nassau takes readers from the 18th century into the 20th century. Exploring three Dutch Kings, this fast-paced narrative examines the transnational impact of this period.
Take-aways: Use this book to review the key people, places, and events of European history through the lens of the House of Orange-Nassau.

...
Whether helping educators keep up-to-date in their subject-areas, promoting student reading in the content-areas, or simply encouraging nonfiction leisure reading, teacher librarians need to be aware of the best new titles across the curriculum and how to activate life-long learning. - Annette Lamb show less

Een goed boek met de levensbeschrijving van koning Willem 1. Het beschrijft vooral hoe Willem 1 dacht over de invulling van zijn ambt. Ook wordt de tijdgeest goed beschreven. Wat minder uit de verf komt het reilen en zeilen van Nederland in die jaren.