Luc Panhuysen
Author of Rampjaar 1672 : hoe de Republiek aan de ondergang ontsnapte
About the Author
Works by Luc Panhuysen
Oranje tegen de Zonnekoning de De strijd van Willem III en Lodewijk XIV om Europa (2016) 35 copies, 1 review
Een Nederlander in de wildernis : de ontdekkingsreizen van Robert Jacob Gordon (1743-1795) in Zuid-Afrika (2010) 25 copies, 2 reviews
De beloofde stad : opkomst en ondergang van het koninkrijk der wederdopers (2000) 22 copies, 2 reviews
De Burgerbaron. Joan Derk van der Capellen en het begin van de democratie (2024) 15 copies, 1 review
Ooggetuigen van de Tachtigjarige Oorlog van de eerste ruzie tot het laatste kanonschot (2018) 14 copies, 1 review
Quellijns Johan de Witt 1 copy
Tagged
Common Knowledge
- Canonical name
- Panhuysen, Luc
- Legal name
- Panhuysen, Lucas Henricus Maria
- Birthdate
- 1962
- Gender
- male
- Occupations
- historian
journalist - Organizations
- Het Parool
De Groene Amsterdammer - Short biography
- Panhuysen studeerde geschiedenis. Hij werkte daarna tien jaar als journalist bij het Parool en de Groene Amsterdammer. Zijn eerste historische publicaties betroffen minibiografieën van Rousseau en Lord Byron. Zijn studie over de wederdopers werd herdrukt en gevolgd door een aparte uitgave over Jan van Leiden, één van de radicale leiders van de wederdopers. Vervolgens schreef hij een omvangrijke dubbelbiografie over de gebroeders Johan en Cornelis de Witt. Over het 'Rampjaar' 1672, waarin zij vermoord werden, verscheen in 2009 zijn historische studie Rampjaar 1672. Naar aanleiding van zijn studie over de gebroeders de Witt werd eind 2005/begin 2006 in het Dordrechts Museum een tentoonstelling gehouden met als titel Gebroeders de Witt: macht en onmacht in de gouden eeuw. Panhuysen vervulde de rol van gastconservator bij deze tentoonstelling.
http://nl.wikipedia.org/wiki/Luc_Panh... - Nationality
- Netherlands
- Birthplace
- The Hague, Netherlands
- Associated Place (for map)
- The Hague, Netherlands
Members
Reviews
Gordon of the Cape
In his country of birth Robert Jacob Gordon is mostly forgotten, and in South Africa where he spent much of his adult life it does not seem to be much better. Two books have been published about him some decades ago, and when you google his name, you find it mostly associated with the introduction of merino sheep.
Mr. Panhuysen does not even mention the sheep. He presents Gordon as a discoverer and a foot soldier of the scientific Enlightenment, a time when people show more "recognised there was more to discover than to speculate", a time of "collecting data", of collectors and encyclopédists. Gordon was convinced of European superiority as he was of the fundamental equality of modern and primitive man. He saw no moral contrast and considered Rousseau an armchair philosopher. When Denis Diderot looked Gordon up on his trip to Holland he defended the equality of the Hottentots against remarks in the works of Buffon, author of the internationally best selling 36-volume Histoire naturelle, to which Gordon nevertheless contributed regularly.
Born into a military family in Doesburg in 1743, Gordon studied in Harderwijk. He was 30 years old when he made his first trip as a captain in the Dutch army to colony at the Cape of Good Hope. Together with the Swedish naturalist Carl Peter Thunberg he made a first trip into the interior and learned the Hottentot language. At the end of the trip he presented 16 springboks for the zoo of Stadtholder William V, a man he idolised. The Stadtholder’s zoo and Natural history cabinet were objects of prestige. The cabinet alone attracted some 18,000 visitors per year.
At age 33 he managed to be transferred to the Dutch East India Company to become a captain in the regiment of Cape Town. As Holland was not at war with other European nations, his military responsibilities did not really keep him busy. Therefore he could concentrate his energy on other tasks like mapping and "regulating" the border of what was considered East India Company territory and scientific research. Mr. Panhuysen calls Gordon a discoverer, but in general he seems to have mostly travelled in an area that was already (sparsely) inhabited by or in the vicinity of farms of Trekboeren: poor white farmers that had left the coast for pastures and a dangerous life in the interior. Still, very few Westerners had ventured so deeply into Africa.
On this second expedition he visited an area shared by Bushmen/San and some 200 Boer farms in the Karoo. Creating peace between Bushmen and Boers, that had intruded the Bushmen's hunting grounds, was one of the objectives. Gordon understood the Bushmen as victims of the Boers, who had killed many, and he was ordered to stop the bloodshed. This failed, because of retreating Bushmen's, and the Boer companions that wanted to return to their farms after a few weeks. Gordon then travelled to the "Kaffer"/Xhosa territory near the river he baptised the Oranje Rivier. He found the Xhosa a "beautiful tall people with a free and cheerful physiognomy". He started learning their language and participated in their dances. Despite their constant requests for tobacco and other gifts, Gordon enjoyed their presence. He ten travelled towards the Groot-Visrivier that he followed to its end in the Indian Ocean, and ordered the natives to move across to the eastern board.
Besides mapping the land the scientific work consisted of meteorological measurements and cataloguing stones, plants and animals. Animal research included measuring body parts and bone structure, observing movement, behaviour and character, and tasting their meat and milk. The book contains pictures now held in the Amsterdam Rijksmuseum of a hippo's anus, genitals and intestines. With equal interest Gordon demystified the so called schortje or "apron" of Hottentot women. Gordon concluded that the schortje was not a natural "fig leaf", but the women's stretched outer labia.
Mr. Panhuysen describes three more expeditions in his book, where Gordon travelled to land occupied by Trekboere, but also to areas where he met Bushmen that had never seen a white man. Gordon travelled with a mixed native-Dutch crew with horses and oxcarts and sheep for food. The terrain was often dry, lacking drinking water and meat and causing the wooden wheels of the ox-carts to shrink and reducing Gordon's range of action. All the time he collected notes and material that he sent to Leiden for inclusion in Buffon’s Histoire naturelle. He also described hard life of the native people. Cattle robbing and vendettas were at the order of the day. Many kraals had little food, and some people offered their children as gifts to increase their own and their children's chances of survival. The fourth expedition to the Oranjerivier had as an additional goal to find the elusive giraffe, an animal that had been recently rediscovered by the elephant hunter Jacobus Coetsée. The giraffe had become a legend in the Middle Ages, and Gordon wanted to see it for himself before he believed in its existence. The first giraffe they shot was eaten by “wolfs”, but they succeeded in shooting a second one. Its 15 feet skeleton and skin were sent to the zoo in The Hague, together with some 500 drawings and water colours. Gordon was honoured as a naturaliste judicieux
After this trip Gordon married the Swiss Suzanna Nicolet. With some difficulty he got promoted to lieutenant-colonel, the highest military authority in the colony. Although he went on one more expedition, his life became much more sedentary. His house Schoonder Sigt below Table Mountain contained a museum with maps, drawings, stuffed animals (including a giraffe), and James Cook’s rifle. His dinner table was about the only one where visiting foreigners could speak their mother tongue. Unlike others, Gordon never wrote a book about his travels, and his journals were only rediscovered in England in 1964. When visitors confronted Gordon with substandard knowledge obtained from the books of other travellers he was angered.
It would get worse for Gordon. The harsh regime of the East India Company had led to conflicts between followers of the Stadtholder and Patriots similar to the mother country. Gordon was very much in favour of the Stadtholder. The Stadtholder was also the head of the East India Company, whose practices were hated by the local farmers. When France attacked the Dutch Republic, the Stadtholder escaped to Britain. The colony was only partly informed about these developments. In June 1795, a squadron of British ships arrived in Valsbaai. The British commander Elphingstone falsely claimed that the Republic was crushed by the French. He did not mention that the States-General had abolished the Stadtholdership. Elphingstone gave a letter of William V requesting support for ships of the British ally. The local counsel questioned the British claim, but not Gordon. The commander of the local regiment withdrew his soldiers to Muizenberg. After one British attack they were withdrawn to Wynberg. Gordon was the first to plead for surrender, which soon followed. The English hoisted the Union Jack, not the Prince's Flag. Gordon became an outcast in the small community and shot himself. Two of his sons joined Napoleon's army, both died. show less
In his country of birth Robert Jacob Gordon is mostly forgotten, and in South Africa where he spent much of his adult life it does not seem to be much better. Two books have been published about him some decades ago, and when you google his name, you find it mostly associated with the introduction of merino sheep.
Mr. Panhuysen does not even mention the sheep. He presents Gordon as a discoverer and a foot soldier of the scientific Enlightenment, a time when people show more "recognised there was more to discover than to speculate", a time of "collecting data", of collectors and encyclopédists. Gordon was convinced of European superiority as he was of the fundamental equality of modern and primitive man. He saw no moral contrast and considered Rousseau an armchair philosopher. When Denis Diderot looked Gordon up on his trip to Holland he defended the equality of the Hottentots against remarks in the works of Buffon, author of the internationally best selling 36-volume Histoire naturelle, to which Gordon nevertheless contributed regularly.
Born into a military family in Doesburg in 1743, Gordon studied in Harderwijk. He was 30 years old when he made his first trip as a captain in the Dutch army to colony at the Cape of Good Hope. Together with the Swedish naturalist Carl Peter Thunberg he made a first trip into the interior and learned the Hottentot language. At the end of the trip he presented 16 springboks for the zoo of Stadtholder William V, a man he idolised. The Stadtholder’s zoo and Natural history cabinet were objects of prestige. The cabinet alone attracted some 18,000 visitors per year.
At age 33 he managed to be transferred to the Dutch East India Company to become a captain in the regiment of Cape Town. As Holland was not at war with other European nations, his military responsibilities did not really keep him busy. Therefore he could concentrate his energy on other tasks like mapping and "regulating" the border of what was considered East India Company territory and scientific research. Mr. Panhuysen calls Gordon a discoverer, but in general he seems to have mostly travelled in an area that was already (sparsely) inhabited by or in the vicinity of farms of Trekboeren: poor white farmers that had left the coast for pastures and a dangerous life in the interior. Still, very few Westerners had ventured so deeply into Africa.
On this second expedition he visited an area shared by Bushmen/San and some 200 Boer farms in the Karoo. Creating peace between Bushmen and Boers, that had intruded the Bushmen's hunting grounds, was one of the objectives. Gordon understood the Bushmen as victims of the Boers, who had killed many, and he was ordered to stop the bloodshed. This failed, because of retreating Bushmen's, and the Boer companions that wanted to return to their farms after a few weeks. Gordon then travelled to the "Kaffer"/Xhosa territory near the river he baptised the Oranje Rivier. He found the Xhosa a "beautiful tall people with a free and cheerful physiognomy". He started learning their language and participated in their dances. Despite their constant requests for tobacco and other gifts, Gordon enjoyed their presence. He ten travelled towards the Groot-Visrivier that he followed to its end in the Indian Ocean, and ordered the natives to move across to the eastern board.
Besides mapping the land the scientific work consisted of meteorological measurements and cataloguing stones, plants and animals. Animal research included measuring body parts and bone structure, observing movement, behaviour and character, and tasting their meat and milk. The book contains pictures now held in the Amsterdam Rijksmuseum of a hippo's anus, genitals and intestines. With equal interest Gordon demystified the so called schortje or "apron" of Hottentot women. Gordon concluded that the schortje was not a natural "fig leaf", but the women's stretched outer labia.
Mr. Panhuysen describes three more expeditions in his book, where Gordon travelled to land occupied by Trekboere, but also to areas where he met Bushmen that had never seen a white man. Gordon travelled with a mixed native-Dutch crew with horses and oxcarts and sheep for food. The terrain was often dry, lacking drinking water and meat and causing the wooden wheels of the ox-carts to shrink and reducing Gordon's range of action. All the time he collected notes and material that he sent to Leiden for inclusion in Buffon’s Histoire naturelle. He also described hard life of the native people. Cattle robbing and vendettas were at the order of the day. Many kraals had little food, and some people offered their children as gifts to increase their own and their children's chances of survival. The fourth expedition to the Oranjerivier had as an additional goal to find the elusive giraffe, an animal that had been recently rediscovered by the elephant hunter Jacobus Coetsée. The giraffe had become a legend in the Middle Ages, and Gordon wanted to see it for himself before he believed in its existence. The first giraffe they shot was eaten by “wolfs”, but they succeeded in shooting a second one. Its 15 feet skeleton and skin were sent to the zoo in The Hague, together with some 500 drawings and water colours. Gordon was honoured as a naturaliste judicieux
After this trip Gordon married the Swiss Suzanna Nicolet. With some difficulty he got promoted to lieutenant-colonel, the highest military authority in the colony. Although he went on one more expedition, his life became much more sedentary. His house Schoonder Sigt below Table Mountain contained a museum with maps, drawings, stuffed animals (including a giraffe), and James Cook’s rifle. His dinner table was about the only one where visiting foreigners could speak their mother tongue. Unlike others, Gordon never wrote a book about his travels, and his journals were only rediscovered in England in 1964. When visitors confronted Gordon with substandard knowledge obtained from the books of other travellers he was angered.
It would get worse for Gordon. The harsh regime of the East India Company had led to conflicts between followers of the Stadtholder and Patriots similar to the mother country. Gordon was very much in favour of the Stadtholder. The Stadtholder was also the head of the East India Company, whose practices were hated by the local farmers. When France attacked the Dutch Republic, the Stadtholder escaped to Britain. The colony was only partly informed about these developments. In June 1795, a squadron of British ships arrived in Valsbaai. The British commander Elphingstone falsely claimed that the Republic was crushed by the French. He did not mention that the States-General had abolished the Stadtholdership. Elphingstone gave a letter of William V requesting support for ships of the British ally. The local counsel questioned the British claim, but not Gordon. The commander of the local regiment withdrew his soldiers to Muizenberg. After one British attack they were withdrawn to Wynberg. Gordon was the first to plead for surrender, which soon followed. The English hoisted the Union Jack, not the Prince's Flag. Gordon became an outcast in the small community and shot himself. Two of his sons joined Napoleon's army, both died. show less
Als in 1672 de Franse koning Lodewijk XIV het in zijn bol krijgt en besluit dat je pas écht kan zeggen dat je koning bent als je oorlog hebt gevoerd, moeten de bestaande staten ten noorden van Frankrijk op hun tellen gaan passen. Lodewijk valt eerst de Spaanse Nederlanden aan. Op zich is dat minder moeilijk dan het lijkt: het Spaanse koningshuis ligt door inteelt op apegapen, en er is door verschillende eerdere oorlogen niet makkelijk een verdedigend leger te organiseren.
Tot zover lijkt er show more voor de kleine Republiek der Verenigde Nederlanden niet zo veel aan de hand, maar dat verandert als de diplomatiek van raadspensionaris Johan de Witt ervoor zorgt dat de Franse troepen stoppen voor er enige echte glorie is te beleven voor Lodewijk XIV. Naast glorie voor zijn persoon wordt wraak een motief voor de zonnekoning; de weg is vrij voor het Rampjaar 1672.
Luc Panhuysen gebruikt voor zijn boek een grote schat: de briefwisseling van de verschillende leden van de familie Van Reede, die - als regentenfamilie - het rampjaar vanaf het begin ten volle meemaken. Vader Godard Adriaan dient als ambassadeur van de Staten-Generaal, zoon Godard probeert carrière te maken in het leger. Als vader op diplomatiek pad is, voert moeder Margaretha bevel over het huishouden op kasteel Amerongen.
Panhuysen heeft de vele brieven van de familie gebruikt om een uitgebreid ooggetuigenverslag te maken van de gebeurtenissen in die tijd. Daarbij wordt hij geholpen door het feit dat met name moeder Margaretha al schrijvend van haar hart geen moordkuil maakt en ook constant in de weer is om nieuws te vergaren. Met name in Amsterdam en Den Haag, waarnaar ze moest vluchten toen het in Amerongen te gevaarlijk werd, maakt ze gebruik van haar kennissen aan het hof van Willem III en van het feit dat postbezorgers in die tijd zelden het briefgeheim in acht hielden en uit de school klapten over dat wat zij lazen in de brieven die ze bezorgden.
Het Rampjaar 1672 is daardoor een uniek document geworden. Het verhaalt over de passiviteit van de regenten voorafgaand aan de oorlog, aan de volksopstand die vervolgens ontstaat als de lagere standen daar lucht van krijgen, en van de gevolgen die loyaliteit met zich meebrengen, met name ook voor de gezinsband van de Van Reedes.
Niet alleen in de ontstane volksopstand, maar ook in andere beschrijvingen in het boek herkennen we de vaste patronen die ook vandaag de dag nog bij crises boven komen drijven: een informatie-oorlog rond gehouden veldslagen, waar iedereen zichzelf voor de buitenwacht tot winnaar uitroept, en achterkamertjespolitiek rond benoemingen, aan het pluche plakkende regenten. Op pakkende wijze verhaalt de auteur over het aanleggen van de waterlinie, een plan dat in de jaren '50 van de zeventiende eeuw op papier was ontstaan, maar nu - nog nooit uitgevoerd - de enige kans was voor de Republiek om te overleven. Een opstand onder boeren was het logische gevolg.
Een van de - in mijn ogen - meest intrigerende feiten in het boek is de omschrijving hoe Lodewijk XIV wacht met het belegeren van Doesburg tot zijn broer Philippe Zutphen heeft belegerd, zodat die daarmee zijn eigen mediamomentje (mijn woorden) kan genereren. Het is 350 jaar later nog niet echt anders.
Het Rampjaar 1672 geeft een meeslepende inkijk in de zeventien moeilijkste maanden van de Republiek tijdens de Gouden eeuw. Door de verhalen van de familie Van Reede te vermengen met de historische werkelijkheid en die ook nog eens heel duidelijk uit de doeken te doen, heeft Panhuysen een boek afgeleverd dat je tijdens het lezen niet weg kan leggen. Een absolute aanrader dus! show less
Tot zover lijkt er show more voor de kleine Republiek der Verenigde Nederlanden niet zo veel aan de hand, maar dat verandert als de diplomatiek van raadspensionaris Johan de Witt ervoor zorgt dat de Franse troepen stoppen voor er enige echte glorie is te beleven voor Lodewijk XIV. Naast glorie voor zijn persoon wordt wraak een motief voor de zonnekoning; de weg is vrij voor het Rampjaar 1672.
Luc Panhuysen gebruikt voor zijn boek een grote schat: de briefwisseling van de verschillende leden van de familie Van Reede, die - als regentenfamilie - het rampjaar vanaf het begin ten volle meemaken. Vader Godard Adriaan dient als ambassadeur van de Staten-Generaal, zoon Godard probeert carrière te maken in het leger. Als vader op diplomatiek pad is, voert moeder Margaretha bevel over het huishouden op kasteel Amerongen.
Panhuysen heeft de vele brieven van de familie gebruikt om een uitgebreid ooggetuigenverslag te maken van de gebeurtenissen in die tijd. Daarbij wordt hij geholpen door het feit dat met name moeder Margaretha al schrijvend van haar hart geen moordkuil maakt en ook constant in de weer is om nieuws te vergaren. Met name in Amsterdam en Den Haag, waarnaar ze moest vluchten toen het in Amerongen te gevaarlijk werd, maakt ze gebruik van haar kennissen aan het hof van Willem III en van het feit dat postbezorgers in die tijd zelden het briefgeheim in acht hielden en uit de school klapten over dat wat zij lazen in de brieven die ze bezorgden.
Het Rampjaar 1672 is daardoor een uniek document geworden. Het verhaalt over de passiviteit van de regenten voorafgaand aan de oorlog, aan de volksopstand die vervolgens ontstaat als de lagere standen daar lucht van krijgen, en van de gevolgen die loyaliteit met zich meebrengen, met name ook voor de gezinsband van de Van Reedes.
Niet alleen in de ontstane volksopstand, maar ook in andere beschrijvingen in het boek herkennen we de vaste patronen die ook vandaag de dag nog bij crises boven komen drijven: een informatie-oorlog rond gehouden veldslagen, waar iedereen zichzelf voor de buitenwacht tot winnaar uitroept, en achterkamertjespolitiek rond benoemingen, aan het pluche plakkende regenten. Op pakkende wijze verhaalt de auteur over het aanleggen van de waterlinie, een plan dat in de jaren '50 van de zeventiende eeuw op papier was ontstaan, maar nu - nog nooit uitgevoerd - de enige kans was voor de Republiek om te overleven. Een opstand onder boeren was het logische gevolg.
Een van de - in mijn ogen - meest intrigerende feiten in het boek is de omschrijving hoe Lodewijk XIV wacht met het belegeren van Doesburg tot zijn broer Philippe Zutphen heeft belegerd, zodat die daarmee zijn eigen mediamomentje (mijn woorden) kan genereren. Het is 350 jaar later nog niet echt anders.
Het Rampjaar 1672 geeft een meeslepende inkijk in de zeventien moeilijkste maanden van de Republiek tijdens de Gouden eeuw. Door de verhalen van de familie Van Reede te vermengen met de historische werkelijkheid en die ook nog eens heel duidelijk uit de doeken te doen, heeft Panhuysen een boek afgeleverd dat je tijdens het lezen niet weg kan leggen. Een absolute aanrader dus! show less
'Mensen als Joan Derk zijn daarbij onontbeerlijk. Vaak zijn het niet de gemakkelijkste types om mee samen te leven. Ze kunnen pietluttig zijn, mateloos ijdel, wijdlopig en eindeloos betweterig, ze kunnen irriteren door hun gedram en ongeneeslijke dwarsliggerij - en toch zijn ze een zegen.' Zo eindigt deze biografie van Joan Derk van der Capellen tot den Pol, die ik tot voor kort alleen kende van de roman 'Schaduwbeeld, of het geheim van Appeltern' van Hella Haasse.
Daar waar Haasse show more romantiseert, bepekt Panhuysen zich tot de feiten en presenteert die dan ook nog eens keer enorm helder. Daardoor wordt de lezer een man voorgeschoteld die strijdt voor zijn idealen, kiest voor een lijn direct tégen de heersende elite in, en zelfs tegen zijn weldoeners van het eerste uur. De grondlegger van het patriottisme in de Nederlanden, de tegenpool van stadhouder Willem V, zonder dat hij ooit het doel had die van zijn troon te stoten. Joan Derk laat zich, anders dan veel tijdgenoten, niet inspireren door de vrijheidsfilosofen in Europa, maar richt zich volledig op het dan voor onafhankelijkheid strijdende Amerika, diens Verenigde Staten zijn voor hem het voorbeeld van het gevecht om vrijheid.
Het resultaat van Panhuysens onderzoek: een helder, mooi boek over een eenling die uiteindelijk school maakte, maar dat zelf door een vroege dood niet echt meer meemaakte. Het boek leest als een trein, zeker ook omdat je ook bij de doorbraak van Joan Derk ziet dat een goede beheersing van de media van levensbelang is voor het verspreiden van je woord. Alsof de geschiedenis zich herhaalt...
En daar waar ik eerst dacht dat de geschiedenis zich herhaalde en het feitelijk een Omtzigt avant la lettre was, denk ik, aan het eind van het boek gekomen, dat Joan Derk meer eer verdient. Op bovenstaand citaat past dan ook meer Esther Ouwehand: eigenwijs, blijven vechten, niet gaan voor geëffende paden en blijven vechten tegen het establishment. Dit soort mensen verdient eer, en Panhuysen is een prima pleitbezorger. show less
Daar waar Haasse show more romantiseert, bepekt Panhuysen zich tot de feiten en presenteert die dan ook nog eens keer enorm helder. Daardoor wordt de lezer een man voorgeschoteld die strijdt voor zijn idealen, kiest voor een lijn direct tégen de heersende elite in, en zelfs tegen zijn weldoeners van het eerste uur. De grondlegger van het patriottisme in de Nederlanden, de tegenpool van stadhouder Willem V, zonder dat hij ooit het doel had die van zijn troon te stoten. Joan Derk laat zich, anders dan veel tijdgenoten, niet inspireren door de vrijheidsfilosofen in Europa, maar richt zich volledig op het dan voor onafhankelijkheid strijdende Amerika, diens Verenigde Staten zijn voor hem het voorbeeld van het gevecht om vrijheid.
Het resultaat van Panhuysens onderzoek: een helder, mooi boek over een eenling die uiteindelijk school maakte, maar dat zelf door een vroege dood niet echt meer meemaakte. Het boek leest als een trein, zeker ook omdat je ook bij de doorbraak van Joan Derk ziet dat een goede beheersing van de media van levensbelang is voor het verspreiden van je woord. Alsof de geschiedenis zich herhaalt...
En daar waar ik eerst dacht dat de geschiedenis zich herhaalde en het feitelijk een Omtzigt avant la lettre was, denk ik, aan het eind van het boek gekomen, dat Joan Derk meer eer verdient. Op bovenstaand citaat past dan ook meer Esther Ouwehand: eigenwijs, blijven vechten, niet gaan voor geëffende paden en blijven vechten tegen het establishment. Dit soort mensen verdient eer, en Panhuysen is een prima pleitbezorger. show less
Aug 23, 2025Dutch
Lists
Awards
You May Also Like
Associated Authors
Statistics
- Works
- 15
- Members
- 294
- Popularity
- #79,673
- Rating
- 4.0
- Reviews
- 13
- ISBNs
- 34
- Favorited
- 3
