Jan Brokken

Een bijzonder indrukwekkend boek over een daad van sabotage in de tweede wereldoorlog op Rhoon. Jan Brokken is in de geschiedenis gedoken, heeft uitgebreid bronnen laten raadplegen en gesprekken gevoerd met soms zeer oude overlevenden. Het boek heeft mij inzicht gegeven in de verhoudingen ten tijde van W.O. II, de angst bij de bevolking voor de represailles die het gevolg waren van een soms onbezonnen verzetsdaad. En ook de motivatie van sommige vrouwen die aanpapten met Duitsers om hun show more kinderen te eten te kunnen geven. Hoe werkte het binnen de Duitse legerorganisatie; administratie en bureaucratie waren uitermate belangrijk, evenals het goed opvolgen van bevelen en niets doen op eigen initiatief. Ik heb dit boek af en toe met heftige spierspanningen zitten lezen, zo vreselijk af en toe. En hoe bevoorrecht zijn we dat we al zo lange tijd in vrede leven.
De schrijfstijl maakt het boek boeiend, je volgt Brokken op zijn speurtocht, je snapt zijn overwegingen en twijfels. Het is geen strak verteld verhaal, soms zijn er uitweidingen, herhalingen, anekdotes (aandoenlijk, grappig, tragisch). Ik voel veel bewondering voor het werk dat is verricht om te komen tot dit boek en ook voor de manier waarop het is omgezet in een zeer leesbaar verslag. Een dikke aanrader. show less

Schrijver Jan Brokken is een reiziger. Hij heeft bijna alle continenten bereisd en beschreven, maar in De weemoed van de reiziger blijft hij grotendeels in Europa, met wat uitstapjes naar de Verenigde Staten. In veertien verhalen vertelt hij over zijn eigen reizen en ontmoetingen en koppelt die aan kunstenaars en de reizen die zij hebben afgelegd. Fysieke reizen of een reis door de verbeelding.

Als francofiel doet het mij deugd dat hij in Collioure begint, een kustplaatsje nabij de Spaanse show more grens. Daar ziet hij op een begraafplaats een graf met een brievenbus van de Franse posterijen. Het blijkt de laatste rustplaats van de Spaanse dichter en schrijver Antonio Machado. Hij krijgt na zijn dood nog zo veel post dat een aparte brievenbus de handigste oplossing is. Brokken beschrijft dat de Franse zanger Jean Ferrat nog over Machado en Collioure zingt op zijn album Ferrat chante Aragon en die heb ik toevallig in de kast staan. Soms komen dingen mooi samen hier.

Het boek staat vol van dit soort prachtige verhalen. Het gaat over het laatste concert dat de componist Béla Bartók geeft in zijn vaderland Hongarije voor hij naar de Verenigde Staten vlucht in verband met het opkomende fascisme. Brokken laat zich rondleiden door het huis waar Bartók als laatste woonde in Hongarije en maakt hier weer mooie verwijzingen naar het boek van Magris over de Donau.

Als we toch in de componisten uit de Balkan zitten, het verhaal over Antonín Dvořák als treinenfanaat wilt u ook niet missen. Brokken koppelt die fascinatie direct aan zijn muziek en horen we de cadans van een treinreis in het Lacrimosa van zijn Requiem? Horen we niet hetzelfde in het prachtige eerste deel van zijn Zevende Symfonie of in het Dumky-trio? Dat zijn zo de mijmeringen die door het hoofd van Brokken gaan op weg naar het geboortehuis van de componist;

Aankomst 12.29. Geen halve minuut later, stipt op tijd, wat dat betreft is er niets veranderd sinds Dvořák, die een broertje dood had aan vertraging, ook in zijn muziek. Dan klopte er volgens hem iets niet. Als het even kon, hield hij een regelmatig tempo aan. Dat kon snel zijn of langzaam, maar nooit talmend.

Iedereen die het woord ‘talmen’ gebruikt staat op één of andere manier al een paar punten voor bij mij. Ook als hij het op een zinnige manier over mooie muziek heeft en daar gaat Brokken nog even mee door. Ik ben een groot liefhebber van de muziek van Claudio Monteverdi en sla direct aan op het verhaal over de man die Brokken meldt een deel van de verdwenen partituur in zijn bezit te hebben van Monteverdi’s verdwenen opera L ‘Arianna. Wellicht kent u dat ongemeen mooie lamento dat er uit is overgeleverd, maar meer hebben wij niet en zo’n vondst zou wereldnieuws zijn. Tegelijk zou dat nieuws niet per se in een boek van Brokken wereldkundig gemaakt worden en, afijn, gaat u het zelf lezen. Het is een prachtig verhaal.

Ik zei al dat er een paar uitstapjes zijn naar de Verenigde Staten en zo zoekt Brokken de dichter en hematoloog Leo Vroman op in New York. Ook is er een verhaal over de cellist Anner Bijlsma die de kans krijgt de cellosuites van Bach op een Stradivarius-cello uit te voeren in de Verenigde Staten. François Servais, de Belgische Paganini van de cello had hem in zijn bezit en nu mag Bijlsma erop spelen;

Van dat instrument ging zo’n ongelooflijke kracht uit dat hij als een lilliputter erop begon te strijken en als een reus eindigde. Uit de klankkast kwam zo’n rijke, onuitsprekelijk mooie toon dat hij niet meer wist waar hij was…

Bijlsma heeft de suites met die cello opgenomen in 1992, gaat u ze vooral eens beluisteren.

Het is niet alleen muziek in dit boek. Hoewel…De nozem en de non kent een mooie pendant in dit boek als de schilder en de non. Schilder Henri Matisse leert Monique kennen die hem in eerste instantie verzorgt maar er dan voor kiest om non te worden. Zij wordt zuster Jacques- Marie. Matisse kan haar niet loslaten en zal een kapel voor haar ontwerpen. Picasso en Aragon hebben er kritiek op (‘Kan je wel een kapel ontwerpen als je niet gelooft?’) maar Matisse zet door. Brokken komt er langs op zijn reizen en is niet direct onder de indruk. Tot het weer opklaart en de zon gaat schijnen;

Pas tijdens mijn derde bezoek straalde het licht de kapel binnen, een licht dat tegelijk wit, geel en blauw was. Een warm, mediterraan licht. Ik kon toen beamen wat Matisse tegen zuster Jacques-Marie zei tijdens een van zijn laatste ontmoetingen met haar: ‘Ik wil dat degenen die mijn kapel binnengaan zich verlost van hun lasten voelen, en gezuiverd.’

Men moest er rustig van geest worden. Dat wordt men ook wel van dit boek. Brokken voert ons mee langs de Italiaanse Dolomieten, waar hij in het plaatsje Rovereto een huwelijksaanzoek krijgt van de burgemeester van een donker dorp. Dat wil zeggen een dorp in de bergen aan de schaduwkant waar geen zon komt. Hij trouwt niet maar bezoekt met haar wel een museum voor moderne kunst.

Even later volgen we Johann Wolfgang von Goethe op zijn Italiaanse reis en raken we volgens Brokken de essentie waarom hij, Goethe en wij allemaal reizen;

Ah, dat is precies waarom we allemaal reizen; om iets toe te voegen aan onze autobiografie. In het onbekende zoeken we altijd allereerst naar het bekende, zoeken we naar een aanknopingspunt, omdat niemand het volledig nieuwe aankan.

Iets dat ik zelf ook wel herken van mijn reizen. Brokken neemt u nog mee naar Tirana in Albanië, naar het Tsjechoslowakije van weleer waar een stel graag in zijn Mini Cooper het land uit wilde vluchten, maar blijft ook dichter bij huis als hij vertelt over zijn vriend die vroeger bij een hospita op kamers zat en wel in het Utrechtse Rietveld-Schröderhuis. Het is prettig om met hem en zijn overpeinzingen over kunst en de kunstenaars mee te reizen en laten we hopen dat hij dat nog even blijft doen. Hij denkt er overigens wel over na waarom hij het doet en laat ik daar mee afsluiten. Brokken;

Als iets een reis onvergetelijk maakt, dan is het de onverwachte ontmoeting. Ik heb na 2001 vaak overwogen het reizen te staken, om politieke, morele of ecologische redenen. Reizen vervuilt, op alle mogelijke manieren. Wat me weerhield, was de mogelijkheid tot onverwachte ontmoetingen. Zo’n treffen dat je een andere wereld binnentrekt en je van de ene in de andere verbazing doet vallen. Ik kan zonder diep na te denken minstens veertig ontmoetingen oplepelen die mijn manier van kijken, voelen en begrijpen hebben veranderd. show less

Estonia, Lettonia, Lituania. Nomi. Mondi sconosciuti e apparentemente privi di influenza sul resto dell'Europa, sul resto del mondo. Luoghi che fanno pensare a inverni gelidi ed estati pallide e immobili su terreni acquitrinosi, patria delle zanzare. Città quasi mitiche, come Riga, Tallin, Vilnius, posti famosi per i periodici, feroci pogrom. E invece da questi luoghi remoti sono uscite persone che hanno avuto e hanno tutt'ora influenza sul nostro mondo, artistico e non solo. Perché da show more questi luoghi quasi ai confini del mondo sono arrivati tra gli altri Hannah Arendt e Romain Gary, Mark Rothko e Gidon Kremer, e molti altri ancora.
Brokken però non si limita alle biografie. Di ciascuno dei personaggi che descrive ripercorre, descrivendoli con la penna raffinata del narratore di viaggi, la vita e la formazione, racconta aneddoti, parla dei luoghi come erano nel passato e come sono diventati nel corso dei sommovimenti storici che hanno investito questa regione.
Un libro interessantissimo, necessario per comprendere molti grandi nomi della cultura del secondo dopoguerra. show less

Indefinibilmente bello.
Non è un romanzo, non è un saggio, ma è bellissimo. Un documentario forse, che ci fa immergere nell'anima di questi paesi e nella storia. La Storia con la S maiuscola però.
E scopri personaggi che hanno lasciato una impronta in tutto il mondo e non solo nei paesi baltici, l'hanno lasciata in considerazione della loro "anima baltica".
Anima contrassegnata dal clima, dai boschi, dal paesaggio e dalla storia travagliata di queste repubbliche baltiche; sempre in bilico show more fra oriente russo e occidente tedesco, fra influenze scandinave e le bramosie territoriali degli imperi confinanti, connotata da continue oscillazioni di maggioranze etniche che diventano minoranze e viceversa.
Un legame incredibile collega alcuni personaggi grandiosi con il resto del mondo. Figure fondamentali della cultura europea, occidentale.
Il giornalista Brokken documenta in modo impeccabile questo legame, facendoci appassionare a persone e culture che solo apparentemente sono lontane da noi, come ben dimostra la post-fazione.
Una incredibile scoperta per me ammirare e approfondire, ad esempio, un personaggio come il musicista Arvo Part, è segno che questo libro lascia segni indelebili in chi lo legge (io poi che non capisco una mazza di musica...), come anche leggere la storia di Arendt o di Gary e capire perché apprezzi i loro scritti è davvero qualcosa che da senso alla bellezza di essere un lettore.
I paesi baltici "ombelico del mondo" verrebbe da dire, e Brokken dimostra il perché; anche se chiaramente non possono esserlo, ma questo libro genera la tentazione di crederlo. show less