Jan Brokken

It seems extraordinary that today, so many years after the Holocaust, there are still stories of heroism coming to light. The Just, first published in 2018 as De rechtvaardigen but now available in an English translation by David McKay, is the story of the Dutch Honorary Consul Jan Zwartendijk and his Japanese counterpart, Chiune Sugihara who in the period 16 July – 3 August 1940 enabled the escape of thousands of Jews by providing them with transit documentation and visas out of show more Lithuania.

All over Europe Jews were fleeing the Nazis, but Lithuania was no safe haven. Refugees came from German-occupied Western Poland and Soviet-occupied Eastern Poland, and included residents of Lithuania who knew they were at risk too. When they came in desperation to Zwartendijk, with approval of his boss the Dutch Ambassador L.P.J. De Decker, he conceived the idea of annotating passports to allow entry without visa to one of two Dutch colonies beyond the reach of Nazi Germany: either Curaçao, in the Caribbean or Suriname in South America. Their route was to take them across risky territory in the USSR to Japan before travelling onward, so they needed a transit visa from the Japanese Consul too. Zwartendijk was able to speed up operations by having a stamp made so that only his signature was needed, but even with a stamp Sugihara had to write seven columns of Japanese calligraphy for each one. Both men worked 20 hour days to process thousands of passports: Zwartendijk issued nearly 2,200 before he was forced to leave Kaunas, (and some issued illegally after that) and Sugihara was still providing these life-saving documents even as his train pulled out of the station. Brokken's research shows that there are Jewish families in Melbourne who owe their lives to these brave men.

One of the extraordinary aspects of this story is that there is documentary evidence that Stalin personally approved the refugees' transit through the USSR to Japan. In 1940 his stance was to stand up against anti-Semitism, and he made notes for a speech in which he described anti-Jewish hatred as 'cannibalism' and 'a crime'. He bragged about the Jewish homeland he had established near the Chinese border: 'The tsars wouldn't give the Jews any land, but we have.' In trying to interpret this quixotic support for Jews, Brokken suggests two motives: that by charging an exorbitant fee for the journey on the Trans-Siberian Express to Vladivostok — in American dollars no less, at a time when the mere possession of the currency meant very heavy penalties — the USSR had valuable foreign currency for the purchase of armaments. It's also possible that Stalin intended to boost the Jewish population in Birobidzhan...

Zwartendijk and Sugihara were not the only heroes quietly risking their lives in this way.

To read the rest of my review please visit https://anzlitlovers.com/2021/07/23/the-just-de-rechtvaardigen-by-jan-brokken-tr... show less

Schrijver Jan Brokken is een reiziger. Hij heeft bijna alle continenten bereisd en beschreven, maar in De weemoed van de reiziger blijft hij grotendeels in Europa, met wat uitstapjes naar de Verenigde Staten. In veertien verhalen vertelt hij over zijn eigen reizen en ontmoetingen en koppelt die aan kunstenaars en de reizen die zij hebben afgelegd. Fysieke reizen of een reis door de verbeelding.

Als francofiel doet het mij deugd dat hij in Collioure begint, een kustplaatsje nabij de Spaanse show more grens. Daar ziet hij op een begraafplaats een graf met een brievenbus van de Franse posterijen. Het blijkt de laatste rustplaats van de Spaanse dichter en schrijver Antonio Machado. Hij krijgt na zijn dood nog zo veel post dat een aparte brievenbus de handigste oplossing is. Brokken beschrijft dat de Franse zanger Jean Ferrat nog over Machado en Collioure zingt op zijn album Ferrat chante Aragon en die heb ik toevallig in de kast staan. Soms komen dingen mooi samen hier.

Het boek staat vol van dit soort prachtige verhalen. Het gaat over het laatste concert dat de componist Béla Bartók geeft in zijn vaderland Hongarije voor hij naar de Verenigde Staten vlucht in verband met het opkomende fascisme. Brokken laat zich rondleiden door het huis waar Bartók als laatste woonde in Hongarije en maakt hier weer mooie verwijzingen naar het boek van Magris over de Donau.

Als we toch in de componisten uit de Balkan zitten, het verhaal over Antonín Dvořák als treinenfanaat wilt u ook niet missen. Brokken koppelt die fascinatie direct aan zijn muziek en horen we de cadans van een treinreis in het Lacrimosa van zijn Requiem? Horen we niet hetzelfde in het prachtige eerste deel van zijn Zevende Symfonie of in het Dumky-trio? Dat zijn zo de mijmeringen die door het hoofd van Brokken gaan op weg naar het geboortehuis van de componist;

Aankomst 12.29. Geen halve minuut later, stipt op tijd, wat dat betreft is er niets veranderd sinds Dvořák, die een broertje dood had aan vertraging, ook in zijn muziek. Dan klopte er volgens hem iets niet. Als het even kon, hield hij een regelmatig tempo aan. Dat kon snel zijn of langzaam, maar nooit talmend.

Iedereen die het woord ‘talmen’ gebruikt staat op één of andere manier al een paar punten voor bij mij. Ook als hij het op een zinnige manier over mooie muziek heeft en daar gaat Brokken nog even mee door. Ik ben een groot liefhebber van de muziek van Claudio Monteverdi en sla direct aan op het verhaal over de man die Brokken meldt een deel van de verdwenen partituur in zijn bezit te hebben van Monteverdi’s verdwenen opera L ‘Arianna. Wellicht kent u dat ongemeen mooie lamento dat er uit is overgeleverd, maar meer hebben wij niet en zo’n vondst zou wereldnieuws zijn. Tegelijk zou dat nieuws niet per se in een boek van Brokken wereldkundig gemaakt worden en, afijn, gaat u het zelf lezen. Het is een prachtig verhaal.

Ik zei al dat er een paar uitstapjes zijn naar de Verenigde Staten en zo zoekt Brokken de dichter en hematoloog Leo Vroman op in New York. Ook is er een verhaal over de cellist Anner Bijlsma die de kans krijgt de cellosuites van Bach op een Stradivarius-cello uit te voeren in de Verenigde Staten. François Servais, de Belgische Paganini van de cello had hem in zijn bezit en nu mag Bijlsma erop spelen;

Van dat instrument ging zo’n ongelooflijke kracht uit dat hij als een lilliputter erop begon te strijken en als een reus eindigde. Uit de klankkast kwam zo’n rijke, onuitsprekelijk mooie toon dat hij niet meer wist waar hij was…

Bijlsma heeft de suites met die cello opgenomen in 1992, gaat u ze vooral eens beluisteren.

Het is niet alleen muziek in dit boek. Hoewel…De nozem en de non kent een mooie pendant in dit boek als de schilder en de non. Schilder Henri Matisse leert Monique kennen die hem in eerste instantie verzorgt maar er dan voor kiest om non te worden. Zij wordt zuster Jacques- Marie. Matisse kan haar niet loslaten en zal een kapel voor haar ontwerpen. Picasso en Aragon hebben er kritiek op (‘Kan je wel een kapel ontwerpen als je niet gelooft?’) maar Matisse zet door. Brokken komt er langs op zijn reizen en is niet direct onder de indruk. Tot het weer opklaart en de zon gaat schijnen;

Pas tijdens mijn derde bezoek straalde het licht de kapel binnen, een licht dat tegelijk wit, geel en blauw was. Een warm, mediterraan licht. Ik kon toen beamen wat Matisse tegen zuster Jacques-Marie zei tijdens een van zijn laatste ontmoetingen met haar: ‘Ik wil dat degenen die mijn kapel binnengaan zich verlost van hun lasten voelen, en gezuiverd.’

Men moest er rustig van geest worden. Dat wordt men ook wel van dit boek. Brokken voert ons mee langs de Italiaanse Dolomieten, waar hij in het plaatsje Rovereto een huwelijksaanzoek krijgt van de burgemeester van een donker dorp. Dat wil zeggen een dorp in de bergen aan de schaduwkant waar geen zon komt. Hij trouwt niet maar bezoekt met haar wel een museum voor moderne kunst.

Even later volgen we Johann Wolfgang von Goethe op zijn Italiaanse reis en raken we volgens Brokken de essentie waarom hij, Goethe en wij allemaal reizen;

Ah, dat is precies waarom we allemaal reizen; om iets toe te voegen aan onze autobiografie. In het onbekende zoeken we altijd allereerst naar het bekende, zoeken we naar een aanknopingspunt, omdat niemand het volledig nieuwe aankan.

Iets dat ik zelf ook wel herken van mijn reizen. Brokken neemt u nog mee naar Tirana in Albanië, naar het Tsjechoslowakije van weleer waar een stel graag in zijn Mini Cooper het land uit wilde vluchten, maar blijft ook dichter bij huis als hij vertelt over zijn vriend die vroeger bij een hospita op kamers zat en wel in het Utrechtse Rietveld-Schröderhuis. Het is prettig om met hem en zijn overpeinzingen over kunst en de kunstenaars mee te reizen en laten we hopen dat hij dat nog even blijft doen. Hij denkt er overigens wel over na waarom hij het doet en laat ik daar mee afsluiten. Brokken;

Als iets een reis onvergetelijk maakt, dan is het de onverwachte ontmoeting. Ik heb na 2001 vaak overwogen het reizen te staken, om politieke, morele of ecologische redenen. Reizen vervuilt, op alle mogelijke manieren. Wat me weerhield, was de mogelijkheid tot onverwachte ontmoetingen. Zo’n treffen dat je een andere wereld binnentrekt en je van de ene in de andere verbazing doet vallen. Ik kan zonder diep na te denken minstens veertig ontmoetingen oplepelen die mijn manier van kijken, voelen en begrijpen hebben veranderd. show less

Estonia, Lettonia, Lituania. Nomi. Mondi sconosciuti e apparentemente privi di influenza sul resto dell'Europa, sul resto del mondo. Luoghi che fanno pensare a inverni gelidi ed estati pallide e immobili su terreni acquitrinosi, patria delle zanzare. Città quasi mitiche, come Riga, Tallin, Vilnius, posti famosi per i periodici, feroci pogrom. E invece da questi luoghi remoti sono uscite persone che hanno avuto e hanno tutt'ora influenza sul nostro mondo, artistico e non solo. Perché da show more questi luoghi quasi ai confini del mondo sono arrivati tra gli altri Hannah Arendt e Romain Gary, Mark Rothko e Gidon Kremer, e molti altri ancora.
Brokken però non si limita alle biografie. Di ciascuno dei personaggi che descrive ripercorre, descrivendoli con la penna raffinata del narratore di viaggi, la vita e la formazione, racconta aneddoti, parla dei luoghi come erano nel passato e come sono diventati nel corso dei sommovimenti storici che hanno investito questa regione.
Un libro interessantissimo, necessario per comprendere molti grandi nomi della cultura del secondo dopoguerra. show less

Libro molto interessante, che ho letto avendo in mente il simile di Paolo Rumiz "Trans Europa Express", che è più vasto e più datato.
Brokken, giornalista e scrittore olandese, si concentra sulle repubbliche baltiche e lo fa in modo molto preciso, ricostruendo le vite di personaggi simbolo all'interno di un quadro storico rigoroso, ma lo scrittore nordico rispetto al mediterraneo-mitteleuropeo collega manca un po' di sentimento. Non che non ci sia, ma è più riservato, meno lirico, più show more verista come impostazione. Una storia non molto conosciuta quella di Estonia, Lituania e Lettonia, da sempre crocevia di popoli, lingue, religioni. Vero e proprio crogiolo di confine come forse in Europa è proprio la zona balcanica vicino Trieste da dove Rumiz stesso proviene. Storia sanguinosa che incrocia antisemitismo, zarismo, comunismo, stalinismo, nazismo, capitalismo. I vari -ismi della storia hanno fatto terra bruciata in queste zone, che sono tornate all'indipendenza relativamente da poco, da cui gli ebrei, prima così numerosi, sono quasi scomparsi. Dove si parlano oltre alle lingue popolari sia il russo che il tedesco che il polacco. E di cui noi tutti sappiamo molto poco. Un libriccino prezioso, interessante, che si legge volentieri. Non un capolavoro ma un ottimo resoconto che spazia tra diario di viaggio, l'ensemble di biografie e il trattato storico, senza indulgere a meridionali smancerie ma con una narrazione di valore. Quattro stelle. show less