Herman Pleij

In dit boek maakt Herman Pleij aan de hand van tal van nieuwe gegevens en gezichtspunten op meeslepende wijze duidelijk waarom Anna Bijns tot de grote schrijvers van de Nederlandse literatuur behoort.

Een kostelijk boek over de identiteit van de Nederlanders, voor zover die bestaat. Veel is herkenbaar en van veel wat ons beweegt worden de historische wortels blootgelegd.

Het gevleugelde woord van Herman Pleij is deel drie van de Geschiedenis van de Nederlandse literatuur en gaat over de periode 1400-1560.

We duiken meteen de stad in en Pleij vertelt uitgebreid waar we woorden en teksten zoal tegenkomen, in het begin van de 15e eeuw. Er zijn straatdichters, klerken, wijkgezelschappen met een beginnend literair leven of de ‘chic’ met gevorderde literaire kringen. Wat dit boek veel heeft én ook nodig heeft, ik kom er op terug, zijn voorbeelden uit de show more praktijk. Pleij is al even met zijn verhandeling bezig als hij ineens over de Gentse Pieter Wicken begint, de klerk die het pachtboek van het plaatselijke Sint-Jacobshospitaal bijhoudt. Droge kost, maar Wicken wisselt ze af met meiliederen;

‘Laet ons de mey wat loven / met love heeft hy bestoven / die hove / nort ende suut / ghelyc die rosen sten in cruut / zo neemt hy huut / viertuut.’ Daarmee creëert hij een bedwelmende woordenstroom rond de drogerende effecten van de in mei ontwakende natuur, die hij met een laatste ademstoot opdraagt aan de natuurlijke scheppingskracht in het algemeen: ‘viertuut’. Daarna schrijft hij weer verder aan de ontvangen bedragen.

Waar schrijven en literatuur in de geestelijke wereld al gemeengoed is, dringt het woord steeds meer door tot de burger. Er komen schrijvers en dichters en Jan van Boendale (1280-ca. 1351), een Brabantse schepenklerk en schrijver, is de eerste grote naam die we tegenkomen. Anthonis de Roovere (1430-1482) en Anna Bijns (1493-1575) zijn ook bekende namen. De eerste was schrijver voor de rederijkerskamer De Heilige Geest in Brugge. Rederijkers waren amateurdichters en voordrachtskunstenaars en hun rol in de literaire wereld wordt uitgebreid toegelicht. Anna Bijns was een Antwerpse lerares en dichteres. Zij mocht als vrouw geen lid zijn van een rederijkerskamer maar het was duidelijk dat haar gave om te dichten ver boven iedereen uitstak. Haar werk wordt wel tot dat van de rederijkers gerekend en zij was een verdediger van de contra-reformatie en verklaard tegenstander van Maarten Luther. Pleij maakt een opmerkelijke vergelijking;

…in zekere opzichten is zij de Gerard Reve van haar tijd. Ook diens oeuvre hoort niet zozeer afgemeten te worden aan zijn extreem conservatieve standpunten in het spoor van de moederkerk, maar eerder aan de superieure verwoordingen van afwijkende levenshoudingen die hevig kunnen ontroeren, heftige tegenspraak plegen uit te lokken en evenmin de humor schuwen. En zo is het ook met Anna Bijns.

Verhelderend geschreven en dat geldt voor heel veel in dit boek. Blijde inkomsten, ommegangen, speeltoneel, poppentheater, mystiek en devoten; er komen nogal wat onderwerpen voorbij. Met name het toneel in al zijn facetten en de teksten die gedeclameerd worden krijgen veel aandacht. Pleij weet er veel van en daar ligt voor mij een beetje de makke van dit boek. Het helpt als je de eerste twee delen van deze serie gelezen hebt, erg geïnteresseerd bent in het onderwerp of er al veel van af weet. Die eerste twee zitten bij mij goed en voor mij was dit een prima boek, maar ik vraag mij af voor wie nog meer. De eerste twee delen van Frits van Oostrom lezen veel makkelijker dan dit deel. Dit is erg academisch geschreven en die praktijkvoorbeelden zijn dan ook broodnodig.

Dat neemt niet weg dat er erg veel moois in dit boek staat. Ik wil lezen over spotsermoenen en schijnheiligenlevens. Over Het Gilde van de Blauwe Schuit, de schelm Uilenspiegel, Mariken van Nieumeghen, de reizen van Jan van Mandeville en over Suster Bertken die zich liet inmetselen in een cel in de Utrechtse Buurkerk (ik liep er afgelopen weekend nog langs). Verder maakt Pleij mooi inzichtelijk hoe de boekdrukkunst in alle geledingen van de samenleving doordringt. Wijsheden, anekdoten en liederen kwamen voor iedereen beschikbaar en resulteerden in prachtige werken als het Antwerps liedboek. Er kwamen boeken voor in huis, hoewel privé lezen nog geen gemeengoed was. Het begon met kalenders, almanakken en rijmprenten en langzaamaan kwam er vermaaksliteratuur de huishoudens binnen. Zo schuiven we langzaam door de tijd op weg naar het volgende deel over de periode 1560-1700.

Voor mij was dit een mooie reis en ik ga de andere delen zeker nog lezen, maar die 768 pagina’s zijn niet voor iedereen weggelegd ben ik bang. show less

Eeuwenlang vormden de middeleeuwen een synoniem voor ongeletterdheid, barbarij en wreedheid. Herman Pleij laat op basis van literaire en historische bronnen zien dat de middeleeuwen juist een buitengewoon interessante periode in onze beschavingsgeschiedenis vormen. In een vurig betoog neemt Herman Pleij de luisteraar mee naar de pleinen waar het straattheater, de processies en het alledaagse leven zich afspeelden.