Paul van Ostaijen (1896–1928)

Paul Van Ostaijen was at the centre of a group of very young avant-garde writers and artists in Antwerp during the First World War. After the war he went into exile in Berlin for a few years to escape prosecution for his activities in far-left Flemish nationalist politics. There he came into contact with the full range of radical artistic movements of the time, in particular expressionism, dadaism and cubism. He returned to Belgium in 1921, ran an art gallery in Brussels for a while, and show more died of TB at the age of 32.

The poems in Bezette stad (originally published in 1921; English translation Occupied City, 2016) are in a form he called "typographic expressionism" in which the size and shape of the letters, as well as things like the angle of the lines on the page and the relation between text and white-space, are used as part of the poetic structure. One or two poems (like "Zeppelin") also use Apollinaire-style illustrative typography. Each main poem has a lino-cut by Van Ostaijen's friend Oscar Jespers as title page. Jespers also did a lot of the typography and some custom woodblock engravings for the poems themselves.

As the title implies, the poems are mostly concerned with Antwerp during the war: shells, refugees, Zeppelins, soldiers lining up outside a brothel, notices and advertisements in Dutch, French and German, an imitation circus poster advertising a performance by the famous knockabout trio "Godsdienst Vorst & Staat" (church, king and state), representations of music, an ode to the Danish silent film star Asta Nielsen, a view of the empty harbour, visions of death and destruction, etc. The effect is very contrapuntal, a bit like the multiple voices in T S Eliot's "The Waste land", but much louder and brasher because of the way it's all emphasised by the typography. And because Van Ostaijen was about a million times more subversive than Eliot.

Nagelaten Gedichten brings together the poems still uncollected at Van Ostaijen's death, mostly from 1920 or later. These are a bit more conventional in visual form, but still heavily influenced by expressionism. Things like flowers and musical instruments keep popping up at unexpected moments, there are sections of free association based purely on sounds, plenty of found phrases (often from other languages), and quite a number of the poems are — or claim to be — in dance forms. Some very interesting, some very funny, many simply puzzling... show less

The 2014 facsimile edition of the original 1921 edition.

In the summer of 1914, Antwerp was unexpectedly bombed by a zeppelin. After a brief battle, the city fell into German hands. Six years later, Paul van Ostaijen, himself a native of Antwerp, attempted to capture the life and chaos of the occupied city.

Using fragments of songs, advertisements, shop signs, film footage and newspaper reports, he evokes, through ‘rhythmic typography’, the sights and sounds of the city in all its show more alienating disorder. His famous typographical experiments depict the bombs, the fire and the maimed, but also daily and nocturnal life in occupied Antwerp.

An unforgettable work of art and monument to a city at war
‘Occupied City’ is the quintessential work of art in which occupied Antwerp—but in fact any occupied city—is evoked on a grand scale. An unforgettable monument to a city at war. Paul van Ostaijen (1896–1928) was a modernist Flemish poet and prose writer. He is best known to the general public for his poems.

‘Occupied City was a poison, used as an antidote. The nihilism of Occupied City cured me of a dishonesty that I mistook for honesty, and of outwardly lyrical posturing. After that, I became an ordinary poet, that is, someone who writes little poems for his own pleasure, just as a pigeon fancier keeps pigeons.’ – Paul van Ostaijen

Literature: Johnson, Artists’ Books in the Modern Era 1870-2000, No. 35.

In de zomer van 1914 wordt Antwerpen onverwacht gebombardeerd vanuit een zeppelin. Na een korte strijd valt de stad in handen van de Duitsers. Zes jaar later probeert Paul van Ostaijen, zelf Antwerpenaar, het leven en de chaos van de bezette stad vast te leggen.



Met flarden van liedjes, reclames, uithangborden, filmbeelden en krantenberichten roept hij in een ‘ritmiese typografie’ de beelden en geluiden op van de stad in al haar vervreemdende wanorde. Zijn beroemde typografische experimenten verbeelden de bommen, het vuur en de verminkten, maar ook het dagelijkse en nachtelijke leven in het bezette Antwerpen.



Een onvergetelijk kunstwerk en monument voor een stad in oorlog
Bezette stad is hét kunstwerk bij uitstek waarin het bezette Antwerpen, maar eigenlijk elke bezette stad, op grootse wijze wordt opgeroepen. Een onvergetelijk monument voor een stad in oorlog. Paul van Ostaijen (1896-1928) was een modernistisch Vlaams dichter en prozaschrijver. Bij het grote publiek is hij vooral bekend om zijn gedichten.



‘Bezette Stad was een vergif, als tegengif gebruikt. Het nihilisme van Bezette Stad kureerde mij van een oneerlijkheid, die ik eerlijkheid waande, en van buitenlyriese hoge-borst-zetterij. Daarna werd ik een doodgewoon dichter, dit is iemand die gedichtjes maakt voor zijn plezier, zoals een duivenmelker duiven houdt.’ – Paul van Ostaijen show less

Paul van Ostaijen has always been one of my favourite poets, and no analysis-session in Dutch language class has diminuished that.

In "Bezette Stad" (Occupied City), which was written 100 years ago, he uses his signature, unique style of playing with words, with their double meaning, repeating sounds to paint the picture, adding rhythm and typography, inserting other languages (here French, English and German). The soul of Antwerp in 1914.
This truely is like a Jazz jamm-session on paper.

Verzamelde gedichten van Paul van Ostaijen is het logische vervolg op zijn biografie. Ik kan gerust stellen dat het lezen van die biografie voor mij veel heeft bijgedragen aan het begrip voor zijn poëzie. Let’s face it, die is niet altijd even makkelijk. Lezers van mijn blog weten ook dat ik daar juist van houd en daar de uitdaging in kan zien.

Het mooie van zijn dichterschap is dat, in zijn toch korte leven, er een snelle evolutie merkbaar is in zijn werk. De eerste twee bundels show more Music-Hall en Sienjaal zijn jeugdverzen, deels geschreven vanuit het in de biografie toegelichte humanitair expressionisme.

Zijn bundel De Feesten van Angst en Pijn is afgedrukt in facsimile en daar moet u af en toe uw best doen om zijn handschrift te ontcijferen. De verzen zijn soberder en in zijn vervolgbundel Bezette Stad gaat hij over tot het nihilisme. Het is voor mij zijn meest uitdagende werk, maar daar kom ik op terug.

Er staan verder nog Nagelaten Gedichten in, waaruit Van Ostaijen een bundel Eerste Boek van Schmoll had willen samenstellen. Dat kwam er niet van, maar op zijn grafkruis stond wel vermeld;

HIER RUST DE DICHTER VAN
HET EERSTE BOEK VAN SCHMOLL
PAUL VAN OSTAIJEN

Als u na de biografie de gedichten gaat lezen is het een feest der herkenning. In Music-Hall komt u het vers Intermezzo van de oude heer en ’t danseresje tegen en u weet dan wat zowel de heer als het danseresje van plan zijn. Het gaat om het nachtleven in het Schipperskwartier in Antwerpen. Van Ostaijen maakt ook geen geheim van waar hij zijn tijd zoal doorbracht in dat nachtleven, zoals blijkt uit Noceur;

Ik heb de lange, lege nacht
bij moeë meiden doorgebracht.
Weg met de nacht zijn al mijn lusten,
Heel de morgen zal ik rusten.

In Sienjaal staan ook langere verzen en die zijn prachtig om te lezen. Over het algemeen zijn ze ook prima te volgen, al is het handig dat de biografie u wijst op absint als u leest terwijl heel, heel stilletjes het water zijpelt door het suiker van de oxygénée (absint drinkt u als u eerst water door een suikerklontje op een lepeltje met gaatjes laat sijpelen).

De bundel De Feesten van Angst en Pijn stelt u dus voor de uitdaging zelf zijn handschrift te gaan ontcijferen. Van Ostaijen schrijft niet onleesbaar, maar wel ‘all over the place’. Zijn schrijfstijl heeft ook een functie, zoals we zien in De moordenaars. Hij begint de eerste regel met

Zijn rustig onrustig tussen pet en neus de ogen

Het woord ‘Zijn’ plaatst hij opvallend vooraan in de zin, zodat het een woord vol associatieve mogelijkheden wordt. Het woord staat ook nog in hoofdletters én het staat los van de rest van de regel. Zo nodigt het de lezer uit om het woord zowel als werkwoord als zelfstandig naamwoord te lezen. Behalve de ogen van de man is hier het hele ‘Zijn’ rustig onrustig. U zoudt er eens overheen kunnen lezen.

Als in deze bundel Van Ostaijen zelf alle kanten uitschrijft, dan gaat Bezette Stad nog een stap verder. Hier speelt typografie een belangrijke rol en qua begrip vind ik dit een uitdaging. Het woord ‘Zeppelin’ in de vorm van een zeppelin, dat ligt nog een beetje in de lijn van Appolinaire, die ook van de illustratieve typografie was. In deze bundel staat alles gedrukt en u kunt het prima lezen, maar juist hier staan de teksten in het midden, aan de rand, in een waterval, in een ruit, ondersteboven, met een spatie, of twee, of veel, of dikgedrukt, of één letter dikgedrukt, of een letter in een kubus en gaat u zo maar door.

Citeren uit zo’n bundel heeft dan ook weinig zin, u moet het zien, lezen en ondergaan. Het is op iedere pagina weer spannend wat u voorgeschoteld krijgt. Wat mij betreft een feest om te lezen.

Met de Nagelaten Gedichten kunt u weer een beetje bijkomen en veert u op als u zijn meest bekende gedicht tegenkomt, Marc groet ’s morgens de dingen;

Dag ventje met de fiets op de vaas met de bloem
ploem ploem
dag stoel naast de tafel
dag brood op de tafel
dag visserke-vis met de pijp
en
dag visserke-vis met de pet
pet en pijp
van het visserke-vis
goeiendag

Daa-ag vis
dag lieve vis
dag klein visselijn mijn

De dingen worden bekeken door de blik van een kleine jongen die ’s ochtends door het huis loopt en ze tot leven wekt. Ik kende het gedicht, maar kende niet de aprilvis op de ansichtkaart, die in de Franse 1 april-traditie vaak wordt afgebeeld met een pet en een pijp en soms met een hengel. Het draagt voor mij allemaal bij tot meer beleving van zijn werk.

Natuurlijk staan er gedichten in waar ik voor val als een blok. De Gnomedans met zijn beklemmende einde of Vers 4 dat ogenschijnlijk uit kreten bestaat als lallen, lillen, lil, vuist, vechten vuisten vechten vuisten, bal, ballen, vuisten ballen. Handgeschreven, een paar pagina’s lang. Leest u het eens hardop voor aan uzelf. Het kan zo maar eens binnenkomen en dat geldt voor veel meer van zijn werk. Wat mij betreft een absolute aanrader. show less